Filocoğrafya hakkında...

Kısa bir giriş...

Nedir bu filocoğrafya?

Uzun zamandır var olan günlüklerim arasına filocoğrafya günlüğünü de ekledim. Yaklaşık 10 yıldır filocoğrafya ile ilgilenen bir bilimci olarak, "Filocoğrafya Günlüğü" adı altında bu konu ile ilgili güncel gelişmeleri ve ayrıca kendi çalışmalarımı Türkçe olarak paylaşabilmeyi hedefledim.

    Notlarımı okumaya başlayanlar öncelikle filocoğrafyanın ne olduğunu merak edebilirler. Yazılışından da anlayacağınız üzere filocoğrafya, filogeni ile coğrafyanın birlikteliği olarak tanımlanabilir; ancak, bu tanım tek başına filocoğrafyayı açıklamaya yetmeyecektir. Filocoğrafya, genetik çeşitliliğin coğrafi varyasyonu ile ilgilenen ve biyocoğrafyanın altında yer alan bilim dallarından biridir. Bu özelliğinden dolayı "moleküler biyocoğrafya" olarak da bilinir. Biyocoğrafya bilim dalı içinde hem ekolojik biyocoğrafya hem de tarihsel biyocoğrafya alanlarına katkı sağlar. Filocoğrafya da daha çok tarihsel biyocoğrafya başlığının altını dolduran bir bilim alanı işlev görür.

    Filocoğrafya terimininin kullandıldığı çalışmalarda amaç tür içi ya da yakın akraba türler arasındaki (bunlar tür kompleksileri olarak da bilinir) genetik değişkenliğe odaklanmaktır. Bu odak noktasından yola çıkarak (1) tür ve/veya tür kompleksi içindeki genetik çeşitliliğin coğrafi örüntüsü, (2) tür içindeki popülasyonların ya da tür kompleksi içindeki farklı formların genetik açıdan ne derece farklılık gösterdiği ve (3) söz konusu popülasyonların ya da farklı formların tarihsel düzlemdeki değişimi (azalma ya da artış) hakkında sonuçlar elde edilir. Aynı zamanda bu üç maddeye ek olarak tür kompleksi içindeki taksonomik problemlerin çözümüne yönelik sonuçlar da elde edilen genetik çeşitliliğin coğrafi varyasyonu ile çözüme kavuşabilir. 

    Evet, genetik çeşitlilik kavramı burada önem teşkil ediyor. Genetik çeşitliliği tanımlamak istediğimizde odaklanmamız gereken nokta tür içi popülasyonlar ve bu popülasyonların sahip olduğu gen düzeyindeki değişkenlikler. Gen düzeyindeki değişkenlikler dediğimde aklımıza gelecek olan şey allel ya da haplotip varyasyonları olacak. Peki, allel ya da haplotip ne demek? Allel, bir genin sahip olduğu farklı ifadeler. Haplotip ise allel varyasyonu gibi diploid olarak kalıtılmayan bir genetik belirtende gördüğümüz değişkenlikler olarak tanımlanabilir. Filocoğrafya ise allel ya da haplotip varyasyonlarına göre sayısallaştırılan genetik çeşitliliğin coğrafi olarak nasıl değiştiğini ve bu değişkenliğe bağlı olarak da incelediğimiz türün demografik yapısı hakkındaki çıkarımlar üzerine odaklanır.